صبا - مرصوص : از آنجا كه پنج موضوع زیر از موضوعاتى است كه تقریباً مربوط به عموم فرقه هاى آنها است لازم است مورد بحث هاى جداگانه قرار گیرد:

1ـ عقل و عشق

2ـ كشف و شهود و رؤیا

3ـ ریاضت

4ـ تأویل و تفسیر به رأى

5ـ قطب ـ شیخ ـ مرشد

و قبل از شروع به این بحث ها تاریخچه اجمالى و مختصرى براى تصوف ذكر شده است تا خواننده با بصیرت بیشترى وارد مطلب شود: ضمناً در اینجا به قسمتى از مدارك سخنانى كه در این كتاب از «صوفیّه» (بواسطه یا بلاواسطه) نقل شده و به آن استشهاد نموده ایم اشاره مى شود:

صبا - مرصوص : (وَمَا تَفَرَّقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلاَّ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمْ الْبَیِّنَةُ)(1)

با این كه صوفیه در همه جا در اقلیت هستند و این وضع طبعاً باید آنها را در مقابل مخالفین خود كه اكثریت را در همه جا دارند فشرده و متحد كند در عین حال آنقدر اختلاف در میان آنها هست و آنقدر رشته ها و سلسله هاى مختلف با عقائد گوناگونى در میان آنها دیده مى شود كه شماره كردن آن راستى خسته كننده است.(2)

بسا مى شود كه پیروان دو فرقه یكدیگر راآشكارا لعن و نفرین مى كنند و هر یك دیگرى را ننگ عالم تصوف مى داند، ضمناً مكاشفات و رویاهاى نامطلوبى براى یكدیگر هم مى بینند، هر دسته براى خود خانقاه و دستگاه مستقلى دارند، و از حضور در مراكز دیگران خوددارى مى كنند، این وضع در میان جمعیتى كه از یك طرف خود را یگانه طرفدار تهذیب نفس و اخلاق مى دانند، و از طرف دیگر طرفدار صلح كلى هستند، راستى حیرت آور است و این خود مى رساند كه قضایا به این سادگى نیست و در زیر این «كلاههاى ترك» (ترك لذّات و هوس ها!) اسرار دیگرى است.

صبا - مرصوص : نویسنده مزبور تحت عنوان «ملامتیه» در افشانیهاى فراوانى كرده است از جمله این كه مى نویسد: یك دسته از صوفیها به نام «ملامتیه» معروفند، مطالعه حالات این طایفه و آشنایى با اخلاق و عادات آنها انسان را به یاد فلاسفه كلبیّون یونان مى اندازد «دیوجانس» فیلسوف رند لاأبالى معروف از رؤساى این طایفه است، ایشان در رندى و لاأبالیگرى و بى اعتناعى به ظواهر شرع و پشت پا زدن به آداب و عادات معروفند....

مرصوص - صبا : نویسنده چهل مقاله در صفحه 54 مى نویسد: «مشایخ صوفیه درنزاعها و جدالها بین مذاهب مختلف داخل نشده با همه فرق به صلح و صفا سلوك مى كردند و نسبت به همه على السویه مهربان بودند»!(1)
این هم منطق عجیبى است، آیا راستى به عقیده شما هر كس ولو مرتكب هزاران خطا و جنایت و پشت پا زدن به دستورات الهى شود باز هم محترم است، و باید با او مهربان بود؟ مگر در میان مسلمانان یك دسته نبودند كه با اظهار اسلام، همه گونه سب و دشنام نسبت به وجود مقدّس مولى الموحدین على(علیه السلام) روا مى داشتند! كدام مسلمان با غیرت مى تواند با یك چنین دسته اى به صلح و صفا سلوك كرده و با آنها مهربانى كند؟

مرصوص - صبا : نویسنده چهل مقاله در صفحه 77 مى نویسد:
مشایخ و بزرگان این طایفه (صوفیه) شرط وصول به معرفت را این دانسته اند كه لوح قلب از نقش آموختنى هاى مدرسه پاك شود، و گفته اند كه تا آن صفا و سادگى حاصل نگردد محال است كه براى پذیرفتن نقش معرفت الهى آماده شود، عارف معتقد است كه «العلم هو الحجاب الاكبر!»(1) مولانا رومى در این معنى فرموده است:

مرصوص - صبا : چیزى كه نویسنده را بر نشر این كتاب (جلوه حق)  بیشتر وادار كرد كتابچه اى به نام «چهل مقاله» بود كه به وسیله یكى از صوفیهاى صاف یا ناصاف! كه به خاطر خوش خدمتى ها مدتى بر كرسى وكالت زمان طاغوت تكیه كرده بود و راستى هم از آن وكیل هاى صد در صد ملى به شمار مى رفت! انتشار یافت.
در این كتاب یك سلسله هتاكى ها نسبت به علماء و بزرگان دین و سخنان دور از منطق و هتك مقدّسات وجود داشت كه مایه تأسف افرادى كه مطالعه كرده بودند شده بود.

مرصوص - صبا : اسلام با دو چیز شدیداً مبارزه كرده است: دسته بندى در داخل اسلام، و دكان درست كردن در مقابل مسجد، براى درك نظر اسلام در این قسمت توجه شما را به داستان «مسجد ضرار» جلب مى كنم:
شاید داستان «مسجد ضرار» را شنیده باشید، بطورى كه تاریخ نویسان اسلامى نوشته اند و مفسران هم در تفسیر آیه 108 از سوره توبه متذكّر شده اند قبل از ظهور اسلام، یكى از راهبهاى مسیحى به نام «ابوعامر» در مدینه بود كه بشاراتى را كه در كتب دینى گذشته درباره ظهور پیغمبر اسلام(صلى الله علیه وآله) دیده بود با شور و علاقه خاصى در میان مردم مدینه منتشر مى ساخت و از این راه یك حال شوق و انتظار مخصوصى در دلها ایجاد كرده بود. پس از ظهور اسلام مردم مدینه كه از جهاتى تشنه ظهور پیغمبر اسلام بودند در سلك پیروان آن حضرت درامده و طبعاً اطراف «ابوعامرها» خلوت، و بازارشان كساد شد. همین موضوع آتش حسد و كینه را در دلهاى آنها روشن كرد، و سبب شد كه به وسائل گوناگونى در مقابل پیشرفت اسلام كار شكنى كنند.

مرصوص - صبا : امواج سهمگین حوادث فعلى دنیا، كشتى جامعه ما را در این اقیانوس متلاطم به هر سو مى برد، بحران هاى سیاسى و اقتصادى به صورت گردابهاى مخوفى در مقابل سرنشینان این كشتى خودنمایى مى كنند، بدیهى است در چنین موقعیتى تنا راه نجاتى كه به نظر مى رسد این است كه زمام این كشتى به دست مردانى دانشمند و درستكار و رهبرانى لایق و با تجربه داده شود تا با مهارت كامل آن را به سوى ساحل نجات هدایت كنند.

مرصوص - صبا : قبل از انقلاب شكوهمند اسلامى فعالیتهاى زیادى از فرق مختلف تصوف مخصوصاً در كشور ما دیده مى شد، ساختن خانقاهها، اشغال بعضى از مقامات حساس، همكارى عده اى از رجال با آنها، توسعه تبلیغات و دعوت علنى به تصوف حتى نصب شعارهاى مخصوص بالاى سر درب خانه ها، همچنین نشر كتابها و جزواتى به نفع آنان و بالاخره كشیدن دامنه مطلب به صفحات روزنامه ها و امثال آن، همه شاهد یك جنب و جوش و «نهضت صوفیانه» بود، امروز هم در گوشه و كنار این فعالیتها از سر گرفته شده است.

مرصوص - صبا : عرفان التقاطى مانند هر پدیده اجتماعى دیگر از یك علت معین سرچشمه نمى گیرد، بلكه همه این پدیده ها معمولا علل و عوامل متعددى دارند كه دست به دست هم مى دهند و آنها را به وجود مى آورند.
در تحلیل نهایى عوامل پیدایش تصوف در جوامع اسلامى، امور زیر قطعاً دخالت دارد هر چند نمى توان گفت منحصر به اینها است:

مرصوص - صبا : به این ترتیب یكى از بارزترین خصیصه هاى عرفان التقاطى یعنى «تصوف» مبارزه و ستیز قاطع با علم و دانش و كتاب و اندیشه است، در حالى كه خصیصه عرفان اسلامى در تمام مراحل پشتیبانى از علم و دانش است.
تا آنجا كه قرآن مقام خشیت را كه مهمترین مراحل عرفان است منحصر به علماء و اهل دانش مى شمرد (إِنَّمَا یَخْشَى اللهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ)(1) و مشاهده آیات عظمت حق را در پهنه آسمان و زمین مخصوص «اولوالالباب» و اندیشمندان مى داند.(2)

مرصوص - صبا : هر مكتب التقاطى خواه ناخواه گرفتار انواعى از تضاد مى شود و به اصطلاح این از قبیل قضایایى است كه قیاساتها معها (دلیلش با خودش مى باشد) زیرا طبیع التقاط، گرفتن اصول مختلف از سرچشمه هاى ناهمگون است، فى المثل كسى كه بخواهد كمونیسم را كه بر اساس ماتریالیسم بنا شده با اسلام كه بر اساس خدا پرستى است بیامیزد، و به اصطالح نوعى كمونیسم اسلامى! به وجود آورد، خواه ناخواه گرفتار انواع تضادها مى شود، چرا كه ماتریالیسم نمى تواند با خداپرستى قرین گردد.

مرصوص - صبا : از گرایشهایى كه كمتر محیطى از آن بركنار مانده، گرایشهاى مربوط به تصوف یا شبه آن است كه در هر جا اقلیتى را به خود جذب كرده، منتها ممكن است همه جا به این نام نباشد.
تاریخ نشان مى دهد كه این گرایش خاص، حتى قبل از اسلام در یونان و هند و كشورهاى مختلف اروپا و آسیا وجود داشته، طریقه كَلبیین در یونان قدیم یكنوع روش صوفیانه بوده، و گرایشهاى مرتاضان هند و رهبانان مسیحى نیز آب و رنگ تصوف دارد. در قرن اول اسلام اثرى از گرایشهاى صوفیگرى در محیط اسلامى دیده نمى شود; ولى از قرن دوم كه اسلام گسترش زیادى پیدا كرد و به دنبال آن علوم و تمدنهاى بیگانه از طریق ترجمه به محیطهاى اسلامى راه یافت، مترجمین كه خود داراى گرایشهاى خاصى بودند در انتقال تصوف به محیطهاى اسلامى سهم فراوانى داشتند.

مرصوص - صبا : سخن را از «عرفان» شروع مى كنیم:
روح «عرفان»، تلاش و كوششى است براى معرفة اللّه از طریق سیر درون، و شهود باطنى، و جلوه هاى معنوى و روحانى، با استفاده از تهذیب نفس و زهد و پرورش فضائل اخلاقى.

مرصوص - صبا : یكى از عیبهاى بزرگ كتابهایى كه در پاسخ دور افتادگان و فرق منحرف نوشته مى شود، این است كه نویسندگان آنها غالباً تحت تأثیر احساسات مذهبى واقع شده، و از حدود بحث هاى علمى و منطقى خارج مى شوند، و در وادى تعصبات خشك و غیر علمى قدم مى گذارند.